Pendlerzy

pexels ivo mukkulainen 1617629 9070705

Niemieckie słowo Pendler oznacza osobę regularnie dojeżdżającą. Do tzw. pendlerów należą ludzie, którzy są codziennie w drodze pomiędzy domem i pracą w innym miejscu. W prawodawstwie niemieckim mogą oni nawet otrzymać ulgi podatkowe lub dofinansowanie za poniesione dodatkowe koszty. Typowymi pendlerami są osoby, które od poniedziałku do piątku pracują w oddalonym kilkadziesiąt albo kilkaset kilometrów mieście i na weekendy wracają do domów. Istnieje także specjalna kategoria Grenzpendler, czyli osoby, które mieszkają w jednym kraju, a pracującą w kraju sąsiednim. Po polsku określamy ich jako pracownicy transgraniczni. 

4-milionowy Berlin ze względu na swoją bliskość do Polski jest ewenementem na skalę światową polskiej emigracji. Zaledwie 120-kilometrowa odległość do polskiej granicy to jego bardzo atrakcyjna cecha, którą doceniają polscy Berlińczycy, zarówno ci młodzi duchem, jak i ci młodzi wiekiem.  

Berlin – Świnoujście / Międzyzdroje – 250 kilometrów

Większość reprezentantów żyjącej w Berlinie ponad 170-tysięcznej Polonii w wieku dojrzałym zaczyna zastanawiać się, czy nie warto byłoby wrócić „na starość” do Polski. Zauważyli to właściciele przygranicznych nieruchomości, którzy w polonijnym miesięczniku informacyjnym „Kontakty” zamieszczają regularnie ogłoszenia o działkach na sprzedaż po polskiej stronie Odry. Największy popyt jest na grunty nad morzem. Polacy są zdania, że nic nie zastąpi rozległych plaż nad Bałtykiem i zapachu bryzy wiejącej „znad naszego morza”. Piotr ma własną działalność w Berlinie i jeszcze tutaj „musi pilnować interesu”, ale buduje już wymarzony apartament w Świnoujściu. Piotr pochodzi z Lublina, gdzie z bliskiej rodziny została już tylko mama. „Przeniosę mamę do Świnoujścia. Klimat jest teraz u nas idealny, a nie jest tak gorąco jak latem na południu Europy, że z domu wyjść nie można. Mama będzie czuła się u nas jak w sanatorium, a wnuki z Berlina będą miały częściej kontakt z babcią, jak będą nas nad morzem odwiedzać. Może kiedyś sami się przeprowadzą do Polski, gdy znajdą u nas pracę”.

Berlin – Gorzów Wielkopolski – 136 kilometrów

Gorzów Wielkopolski, Stargard Szczeciński, Barlinek, Gubin, Zgorzelec – to największe zagłębie polskich pracowników transgranicznych. Iza i Wiesio – to zawsze chętna do pomocy innym sympatyczna para z Gorzowa, która na weekendy wraca „do siebie”, a w tygodniu mieszka na zmianę w Berlinie. „To zaczęło się, jak pozamykali u nas wszystkie fabryki. Wszystko wykończyli i nas też – najpierw nasz »gorzowski Ursus«, potem »Silwanę«, a co najgorsze »Stilon«, gdzie było 80 tysięcy miejsc pracy. Co miały robić nasze córki – musiały wyjechać za pracą do Berlina. Teraz są już ustawione, ale żeby córki wykształciły się i dorobiły, pomagamy im cały czas przy wnukach” – z żalem i rozczarowaniem w głosie mówi Wiesiek. „Nie wyobrażam sobie, żeby zostać w Niemczech – dodaje Iza. – Jak wszystkie wnuki w Berlinie będą już dorosłe, to zostawimy im berlińskie mieszkanie i wrócimy na stałe do Polski, żeby do nas wszyscy przyjeżdżali na święta, bo nigdzie za granicą nie poczuje się radości Bożego Narodzenia tak jak u nas, w Polsce”. 

Berlin – Frankfurt nad Odrą / Słubice – 102 kilometry 

Pierwsza generacja młodej Polonii urodzonej już w Niemczech dobiega powoli trzydziestki. Nie czują się emigrantami, tylko pełnoprawnymi obywatelami RFN. Mówią bez obcego akcentu, są wykształceni i mają intratne prace, mimo to czasem ciągnie ich coś do kraju rodziców. A głównym czynnikiem warunkującym ich przyszłe miejsce zamieszkania jest z reguły partner życiowy. Patrycja pochodzi z Berlina, skończyła na Uniwersytecie Viadrina we Frankfurcie nad Odrą prawo międzynarodowe. „Myślałam, że będę prawniczką w Berlinie, bo na polsko-niemieckich prawników jest zawsze duże zapotrzebowanie w stolicy Niemiec. Ale w trakcie studiów, na wakacjach w Polsce zakochałam się w Michale z Poznania. Michał skończył mechanikę i musiałby nostryfikować dyplom w Niemczech, co długo trwa i jest bardzo skomplikowane. Nasz synek był już w drodze, więc nie mieliśmy zbyt dużo czasu na zastanawianie się, gdzie zamieszkać, żeby było nam obojgu dobrze. Na szybko wybraliśmy Słubice. Tu dobrze mi się żyło, uczyło i bawiło, kiedy mieszkałam w akademiku. Tu chodziłam do mensy, bo jedzenie po polskiej stronie Odry jest o wiele smaczniejsze. Jesteśmy zadowoleni, bo oboje możemy pracować w swoich zawodach. Zaczynamy nawet budowę własnego domu w zielonej, czystej ekologicznie okolicy. W Niemczech nie byłoby nas na to stać”. 

Berlin – Warszawa – 570 kilometrów

Berlin-Warszawa Express jest od ponad 30 lat symbolem stosunków polsko-niemieckich. Czasem nabierają one szalonego tempa rozwoju, z jakim pędzi ten pociąg na odcinku Kutno – Warszawa Zachodnia. Kiedy indziej następują opóźnienia w relacjach, takie same jak przesiadki z pociągu na autobus we Frankfurcie nad Odrą. Paulina jest po trzydziestce, pracuje w prężnie rozwijającym się międzynarodowym startupie: „Całe moje życie toczy się w Warszawa-Berlin Express, a dokładnie od momentu, kiedy moja mama nim jechała, jak była ze mną w ciąży. Dla mnie ten pociąg jest jak długi tramwaj, łączący moje dwie dzielnice jednego miasta. Urodziłam się i wychowałam w Berlinie, w Warszawie mieszkają moje babcie, do których stale jeździłam. Skończyłam Intekuturelle Germanistik, czyli połączenie polonistyki i germanistyki na Viadrinie. W czasie studiów byłam przekonana, że zostanę w Berlinie, ale na Juwenaliach w Poznaniu spotkałam chłopaka i to była miłość od pierwszego spojrzenia. Na szczęście Jasiek jest też z Warszawy. Jesteśmy już małżeństwem, na razie takim małżeństwem w drodze pomiędzy Polską a Niemcami. Jednak dziecko chciałabym wychować w Polsce. Berlin to moje miasto rodzinne, ale bardzo się zmieniło, żyje się trudniej.  Warszawa jest czysta, jasna, a jazda metrem to przyjemność w porównaniu z podróżą berlińskim „Ubahnem”. Warszawa „jest teraz in” w Niemczech. Wiele moich berlińskich koleżanek i kolegów wróciło zachwyconych po wizycie w Polsce. Ja trochę boję się polskiej służby zdrowia, bo za badania i zabiegi, które w Niemczech są za darmo, trzeba w Warszawie sporo płacić. Z pracą w Polsce zawsze sobie jakoś poradzę, bo jestem nauczycielką niemieckiego”.

Brunszwik – Łódź – 670 kilometrów

Brunszwik to stare, zabytkowe miasto, które w czasach podziału Niemiec było pierwszą większą miejscowością na tzw. „Weście”, czyli na Zachodzie. W 250-tysięcznym Brunszwiku do Polonii zalicza się około 11 tysiecy osób. Jedną z nich jest Zosia Delest, młoda ambitna Polka, która po studiach w Magdeburgu postanowiła stworzyć offowy teatr migrancki. Urodziła się w Łodzi, gdzie mieszkała niedaleko byłego niemieckiego obozu dla dzieci. Dziś w swoich sztukach teatralnych często porusza temat traumy wojennej i przełamuje stereotypy. W Off Theater Zigarre pracuje z aktorami-naturszczykami z różnych krajów, czego nie byłaby w stanie robić w Polsce. Co jakiś czas musi pojechać do Polski, żeby posiedzieć w kawiarni na Piotrkowskiej albo w Manufakturze, popatrzeć na ludzi i zatankować polską energię – chaotyczną i spontaniczną, ale dzięki temu twórczą. Jeździ regularnie do Warszawy, żeby poszukać następnych teatralnych inspiracji.  Ostatnio zaczęła współpracę z Teatrem Druga Strefa – jedynym w Warszawie, który wystawia sztuki polskich emigrantów. „Na razie nie wyobrażam sobie życia bez mojego teatru migranckiego w Niemczech, a jednocześnie chciałabym stworzyć taki teatr w Warszawie. Zobaczymy, jak ułoży się moje życie zawodowe i gdzie będę mieszkać. Wszystko zależy, jakie będę miała możliwości dalszego zawodowego rozwoju. Może kiedyś wrócę, tym bardziej, że razem z moim niemieckim mężem mamy większe zaufanie do polskich lekarzy i tu się leczymy”.

Moguncja – Sieradz – 910 kilometrów

Przed zjednoczeniem Niemiec w 1990 roku, na terenie byłych Niemiec Wschodnich praktycznie nie mieszkali Polacy poza nielicznymi zatrudnionymi na tzw. kontraktach, czyli socjalistycznych umowach międzynarodowych. Większość  spośród 2-milionowej Polonii niemieckiej emigrowała do oddalonego kilkaset kilometrów od granicy polskiej RFN. Na bycie polsko-niemieckim pendlerem z perspektywą 11-godzinnej drogi decyduje się aktualnie niewielu śmiałków, ale tacy też się zdarzają. Elik Plichta od 26 lat serwuje mieszkańcom Hesji bardzo smaczny muzyczny Bigos na antenie Radia Darmstadt. Do Moguncji przyjechał ze Śląska po skończonej Akademii Górniczo-Hutniczej. Muzyka była zawsze jego największą pasją, a członkowie zespołu Myslovitz – jego przyjaciółmi. Pierwszą audycję w 2000 roku rozpoczął piosenką Ewy Bem do słów Wojciecha Młynarskiego „Powrotna Bossa Nova”. I tak jego powrotna Bossa Nova trwa do dzisiaj. Elik nie wyobraża sobie życia bez corocznych, obowiązkowych wyjazdów na festiwal w Sopocie, w Opolu czy na Przegląd Piosenki Aktorskiej do Wrocławia. Do tego ma dom letniskowy w malowniczej miejscowości pod Sieradzem, który jest jego bazą wypadową na koncerty w całej Polsce. Jak sam mówi, żyje „polską muzą”. Na pytanie, co dalej – czy zamierza wrócić do Polski, odpowiada, że życie samo pokaże. „A może chociaż przeprowadzę się do Berlina, żeby być bliżej Polski?”.

Oberhausen – Gdańsk – 1070 kilometrów

W Nadrenii Północnej Westfalii graniczącej z Belgią i Niderlandami jest największe skupisko Polonii niemieckiej w Niemczech. Mieszka tam prawie 800 tysięcy osób polskiego pochodzenia. Maria i Czesław Gołębiewscy stworzyli w uroczym miasteczku Oberhausen prywatny instytut kultury polskiej. Wszystko zaczęło się 25 lat temu od malutkiego sklepu z polska żywnością przy „Altmarktcie”, czyli na starym rynku. Potem otworzyli małe bistro, z którego powstała ogromna restauracja. Czesław studiował oceanologię w Polsce, ale jego pasją od zawsze była kultura i dlatego był tzw. „KO” – czyli kierownikiem kulturalno-oświatowym zrzeszenia studentów na Uniwersytecie Gdańskim. W Oberhausen spełnił swoje marzenia. W restauracji „Gdańska” serwuje nie tylko pyszne polskie pierogi w międzynarodowych wariacjach, ale także polską muzykę, poezję, teatr i film na dwóch dużych scenach. Marysi i Czesławowi żyje się w Oberhausen „jak w przysłowiowym ulu”, stworzyli sobie małą ojczyznę za granicą. Ich córki mieszkają w Bawarii, a syn ostatnio postanowił zrezygnować ze swojej pracy zawodowej, żeby kontynuować dzieło życia rodziców. Marysia cieszy się z tego, bo zastanawia się czy jednak nie wrócić do Polski. „Jak tylko nam czasu starcza, jeździmy z Czesiem do naszego domu niedaleko Gdańska. Zabieramy tam nasze niemieckie wnuczki, które obiecały, że nauczą się polskiego. Mam nadzieję, że będą nas tam odwiedzać, jeśli zdecydujemy się wrócić na stałe”.

Czy we wspólnej Europie byciem pendlerem stało się nowym kulturowym uwarunkowaniem? Może jest już nową formą tożsamości? Czy pendlerzy stali się już nową grupą społeczną? Jakim rodzajem pendlerów jest Polonia powracająca regularnie do kraju?  Jedno jest pewne, że bycie pendlerem transgranicznym w zjednoczonej Europie to przysłowiowy „chleb codzienny”, a może nawet intratna „bułeczka z masłem”. Na co dzień używamy w naszym języku polonijnym określenia pendler, które „w punkt” określa osobę żyjącą pomiędzy. Ciekawe, jak w języku polskim brzmiałoby określenie tego nowego zjawiska kulturowego: pendlerstwo. Warto o to spytać profesora Jana Miodka w „Słowniku polsko-polskim”. Profesor Miodek jako wybitny polonista, ale także germanista, a przede wszystkim z pochodzenia Ślązak stworzy najlepsze polskie tłumaczenie tego nowego trendu migranckiego.  

Niemieckie słowo der Pendler i jego forma żeńska – die Pendlerin wywodzi się od rzeczownika das Pendel, co znaczy wahadło. Kiedy szukam w pamięci obrazu wahadła, przypomina mi się mieszkanie dziadków w Polsce, gdzie sercem domu był stary zegar, którego wahadło poruszało się majestatycznie „tam i z powrotem”, wymuszając nieuniknione wybicie kolejnej godziny. Była w tym płynnym, spokojnym ruchu jakaś magia. Mogłam siedzieć przed tym zegarem i wpatrywać się w ten powtarzający się ruch, który dawał poczucie spełnienia i spokoju. Jako Polacy z zagranicy chyba jesteśmy wiecznymi pendlerami sentymentalnymi, ale w pewnym momencie wybija godzina, w której musimy podjąć decyzję, w jakim kraju powiesimy stary „zegar po dziadkach”, któremu z zaciekawieniem będą przyglądać się nasze zagraniczne wnuki, a on da im poczucie bezpiecznego polskiego domu.

Agata Lewandowski 

Fot. Pexels

Niektóre imiona bohaterów artykułu zostały zmienione w celu ochrony ich prywatności.